Từ trung tâm huyện vùng cao Mèo Vạc (Hà Giang) ngửa mặt nhìn lên, thấy đường vào Khâu Vai như sợi dây thừng vắt ngược lên sườn núi. Thị trấn vùng cao này nằm cách thị xã Hà Giang 155 km, đường lượn vòng như con rắn bạc cuộn theo điệp trùng núi đá tai mèo đen thẫm.
24 cây số đường núi từ Mèo Vạc tìm vào, xe lồm cồm bò men vách núi, leo vượt đỉnh sương Lũng Pù, đổ xuôi dốc núi đá pha đất bazan trơn trượt sau cơn mưa bất chợt hiếm hoi vùng cao nguyên đá cuối tháng 4, xuống Khâu Vai.
Chợ tình - Năm có mỗi phiên

Mấy người đàn bà người Giáy ngồi ghép vào góc tường đất của ngôi nhà ngay chân dốc dẫn lên đồn canh cũ của người Pháp xây từ những năm còn đặt ách cai trị vùng Hà Giang. Ánh lửa bập bùng từ những bếp lửa đang đun thắng cố sôi sùng sục ngoài sân chợ thi thoảng hắt vào theo chiều gió núi, soi rõ những khuôn mặt không còn quá trẻ thấm được hơi men. Chiếc điếu ục chuyền tay, khói thuốc lào phả ấm không gian vùng núi đá vào đêm, se sắt lạnh.
Khâu Vai, hay Khau Vai, cái tên địa danh vùng cao Mèo Vạc nghe nay đã quen, nhưng vốn dĩ vẫn còn rất lạ. Người miền cao kể rằng: Nơi đây mỗi năm có một phiên chợ đặc biệt, họp từ nửa đêm đến cuối giờ sáng hôm sau, vào ngày 27/3 âm lịch hằng năm.
Chợ không bán, không mua vào khoảng thời gian đó. Chợ chỉ là nơi hẹn gặp của những đôi tình nhân lỡ duyên mỗi năm có một dịp gặp lại nhau...

Chiếc Suzuki 125cc gào ầm ỹ, xịt khói đen ngòm, nhảy lồm cồm trên con đường đang làm dở, ngổn ngang đá hộc sắc nhọn cõng 2 người khách miền xuôi tìm đường vào chợ khi trời đã xế chiều. Con đường đất đỏ trơn hơn bôi mỡ như muốn từ chối những kẻ xa lạ, đẩy chiếc xe nghiêng ngả trên mỗi đoạn cua. Lấm lem bùn đất, khách cũng tìm được đến Khâu Vai khi trời đã xế chiều.
Chợ Khâu Vai nằm cheo leo trên một đỉnh đồi hình cánh cung, lọt thỏm trong thung lũng mờ sương, chỉ gồm những ngôi nhà gỗ lúp xúp nép sát vào nham ôm gọn lấy khoảng sân không quá rộng. Những đường mòn đất đỏ men theo bờ núi đá dẫn bước chân gái bản xa, trai bản gần xuống núi, giữa tiếng khèn H"mông dìu dặt, hò hẹn năm gặp một lần.
Chợ họp vào đêm, khi sương lạnh giăng mờ những đỉnh núi đá vào đêm. Chỉ có ngọn đuốc trên tay soi rõ gương mặt nồng vì hơi men rượu ngô của cô gái vùng cao đang nâng bát rượu mời của chàng trai lạ. Những người đàn bà Giáy vượt hơn 3 ngày đường núi từ Cao Bằng tìm sang, vẫn ngồi lặng lẽ chờ đợi bạn tình. Tiếng khèn đượm hơi men réo rắt theo bước chân xoay tròn của chàng trai H"mông bên bếp lửa bập bùng càng nghe da diết.
Huyền tích chợ tình

Người miền xuôi biết về chợ tình Khâu Vai chưa phải đã lâu. Hiểu về chợ tình lại càng không nhiều.

Tích xưa kể rằng, Khâu Vai là nơi dừng chân cuối cùng của một đôi tình nhân chạy trốn không thành. Chàng trai người H"mông yêu cô gái Giáy, nhưng bởi sự hiềm khích của 2 bộ tộc, nên họ dắt nhau chạy trốn đến chốn này, trong sự truy đuổi của người không chấp nhận mối quan hệ của họ.
Lại cũng có chuyện kể rằng: Cô gái Giáy yêu chàng trai người H"mông, nhưng bị ép gả cho một người khác, nên dắt nhau chạy trốn...
Rốt cuộc, cuộc chạy trốn không thành khi sức người có hạn. Người của 2 dòng họ bắt được đôi tình nhân khi họ lạc tới Khâu Vai. Để tránh một mối thù truyền đời giữa 2 tộc họ, đôi tình nhân đành chấp nhận chia tay, lấy Khâu Vai làm nơi hẹn gặp mỗi năm, cho đến khi từ giã cõi đời.
Ngày họ dừng bước chân trốn chạy, là ngày 27/3 âm lịch.

Trong câu chuyện về Khâu Vai, có những điều đến nay vẫn được truyền khẩu. Một người già kể lại trong hơi men đã ngà say rằng: Chợ ngày trước vẫn còn những bó đuốc khô, những bầu rượu ngô thơm nồng và những đôi dép đen cho người đến chợ tình.
Đuốc để soi đường dẫn người vào hẻm núi đã quen. Rượu để làm ấm thân người khi thung lũng đá vào đêm. Đôi dép để bàn chân tình nhân vượt những mảnh đá tai mèo sắc nhọn, tìm đến với nhau.

Chợ vốn không bán, không mua. Chợ chỉ dành cho những đôi tình nhân lỡ duyên mỗi năm một lần gặp lại. Có thể cả vợ cùng chồng dắt nhau xuống chợ, mỗi người đi tìm gặp lại người thương cũ của mình.
Sau một đêm gặp lại người tình cũ, ai lại về nhà người ấy. Con ngựa nhà lại cõng ông chồng vắt vẻo vì say vượt qua những chỏm núi cao chất ngất, người vợ theo sau tay nắm lấy đuôi ngựa về nhà. Không có chuyện ghen tuông.
Đó là câu chuyện truyền tích về chợ Khâu Vai. Mỗi đôi tình nhân tìm cho mình một vách đá quen, để lại đôi dép ở ngoài. Người lạ soi đuốc thấy 2 đôi dép ở đâu, thì tự tìm góc núi khác. Mỗi đôi tình nhân có một góc núi riêng như vậy, ai tới trước thì chờ người còn lại. Nếu hết đêm mà bạn tình không đến, thì có nghĩa người đó đã không còn trên cõi nhân gian...
Lời hẹn Khâu Vai là vậy, nên mới có chuyện kể rằng một ngày kia, có một người đàn ông ôm rượu ngồi đợi bạn suốt đêm trong hẻm núi. Khi trời vừa sáng, ông ngật ngưỡng ngước mắt nhìn trời, khoé mắt ướt, nốc cạn bầu ruợu rồi đập tan vào chỏm đá. Đôi dép đen để lại, hai chân trần dẫm lên những mỏm đá tai mèo sắc lạnh, ông rời Khâu Vai và không bao giờ trở lại nữa.
... Những câu chuyện xưa đến nay đã bảng lảng như mây bay trên đỉnh Lũng Pù, nhưng ngày 27/3 âm lịch hằng năm, chợ tình vẫn họp.
Khâu Vai không dành cho khách lạ

Hùng cưỡi chiếc Win lấm lem đất núi vượt đường từ Quản Bạ vào Khâu Vai, gặp chúng tôi khi gương mặt đã đượm hơi men, thấm sương đêm khi chợ đã vào khuya. Là người từ xuôi lên vùng cao nguyên đá này buôn bán, mới 22 tuổi, Hùng tới chợ tình chỉ vì nghe người già kể.
Khi bát nượu ngô đã ngấm, cái lạnh vùng cao đã không còn khiến đôi bàn tay run, Hùng thành thực rằng hắn mò đến chợ tình chỉ để "chơi cho biết".

Rốt cuộc, hắn phán một từ "Chán", khi suốt đêm dài chỉ nhìn thấy những người đàn ông, đàn bà lặng lẽ ngồi đốt thuốc lào qua những chiếc điếu ục to đùng, phả khói mù mịt, trao tay những bát rượu chưa bao giờ rót vơi, trước khi chia tay chợ tình khi trời vừa hửng sáng.
Khi sương mờ chưa tan trên những mép núi mờ xa, đã thấy tiếng nhạc véo von trên những con đường mòn len lỏi qua vách núi dẫn gái trai vào chợ. Những gương mặt con gái còn rất trẻ, má ửng hồng vì thẹn, chân quấn xà cạp trắng muốt chỉ dành ngày đi hội, bẽn lẽn giương ô đứng nép vào vách gỗ cách ngôi nhà. Những gương mặt con trai lấm tấm tàn nhang, nách cắp khèn, tay lắc lẻo chiếc radio chạy pin véo von tiếng hát ghẹo bạn của người vùng cao.
Chợ đã không chỉ còn là nơi hẹn gặp của những đôi tình nhân cũ. Khâu Vai của ngày mới là nơi hò hẹn của gái trai khắp làng xa, bản gần tìm về.

Cái ồn ã của chợ rồi cũng tới. Một buổi sáng của bán và mua, chỉ gồm những vật dụng quen thuộc của người vùng cao. Thêm những gói xôi nếp nương thơm nức, những bát rượu nồng trao tay.
Xế trưa, rời chợ, vẫn không thể quên bàn tay gõ nhịp, tiếng hát véo von của Thào Mẩy, cô gái người H"mông ở Mèo Vạc vào chơi chợ, buổi chiều hôm trước, kể cho khách lạ lần đầu tiên tìm tới với chợ tình vùng cao biết về câu chuyện Khâu Vai: "Đợi anh hết mùa lanh, đợi anh qua mùa đào (...) Vượt đỉnh Mã Phí Lèng, ta tìm về với chợ tình Khâu Vai ...".

Lại hỳ hục đẩy xe vượt dốc Lũng Pù trơn trượt đất đỏ bám đá tai mèo cứa rách bàn chân đã giấu kín trong đôi dép nhựa vừa mua ở chợ. Lại thấy ven đường từng đôi trai gái còn rất trẻ, mắt lúng liếng mời nhau từng bát rượu trao tình.
""Những cuộc tình bị đứt/ Đi nối lại cho vui..."" vần thơ viết về chợ tình Khâu Vai (huyện Mèo Vạc, tỉnh Hà Giang) kể về hững cuộc tình dang dở mỗi năm nhằm ngày 27/3 âm lịch được nối lại. Phụ nữ bỏ quên cái cuốc dưới góc bếp, đàn ông bỏ lại con dao trên vách nhà. Họ ngược núi, băng rừng về Khâu Vai tìm cái tình đã mờ xa.
Khung cảnh đó, vẫn còn in hằn trong trí nhớ khách lạ vùng xuôi lên thăm chợ từ 5 năm trước. 5 năm sau, vẫn chặng đường cũ dẫn khách trở lại Khâu Vai. Chợ tình vùng cao Mèo Vạc giờ đã "vang danh", ngược xuôi người nô nức trảy hội...